Junaci našeg djetinjstva: Ovo je ekipa uz koju su odrasle generacije

Naime, u ovom trenutku postoje najmanje četiri popularna filma ili serije koje su nastale prema fantastičnim predlošcima Marvela, DC Comicsa ili pak Image Comicsa koji nam je donio izuzetno uspješni AMC-jev projekt “The Walking Dead”.

Danas su to opća mjesta pop kulture, ali prije 30 i više godine, domaćim tržištem dominirala su neka druga imena i to nisu bili Deadpool, Spiderman, Captain America ili Thor već junaci koji su dolazili iz talijanske izdavačke kuće Sergio Bonelli Editore.

Talijani su tada dominirali tržištem, a i danas su prisutni iako je nostalgija za klasicima jača od bilo kojeg novog lika koji se u međuvremenu pojavio dok je Alan Ford Maxa Bunkera i Magnusa nevjerojatan fenomen kojeg se prisjećamo barem jednom svake godine.

U svakom slučaju, ovo je tek skromni prelet i mali nostalgični osvrt za sve one koji se žele prisjetiti junaka djetinjstva.

Zagor

Zagor Te-Naya.k.a. Patrick Wilding je dio opće kulture na ovim prostorima i gotovo da nema čovjeka koji neće prepoznati ovog potomka irskih doseljenika čije ime na narječju Algonkina znači Duh sa sjekirom.

Čak i ako nikada nisu čitali strip poznat vam je njegov simbol. Junak Sergija Bonellija i Galliena Ferrija koji nastao je davne 1961., a Jugoslavija ga je upoznala tek sedam godina kasnije u broju “Nasilje u Darkwoodu”.

Iako je popularnost stripa neusporedivo manja nego prije (u najboljim danima prodavalo se preko 250 tisuća primjeraka), Zagor i njegov vjerni sidekick Chico zacementirani su u kolektivnom sjećanju ekipe s prostora bivše Juge.

Alan Ford

Malo je stripova koji su na ovim prostorima popularni kao Alan Ford. Štoviše, prilično je sigurno reći da popularnijeg stripa nema pa čak i da isti taj strip nigdje nije bio popularan kao na Balkanu gdje su crni humor i apsurd Luciana Secchija i Roberta Raviola pronašli dom i pustili korijenje.

Odgovor na pitanje zašto je strip toliko popularan vjerojatno leži u ismijavanju zapada, a možda i u činjenici da su čitatelji apsurd prepoznali u vlastitom okruženju, a to bi objasnilo i zašto je Jugoslavija jedino tržište osim talijanskog na kojem je strip pustio korijene.

Na samim počecima Alan Ford bio je centralni lik, ali ubrzo dobiva nezaboravno društvo od kojeg je zaista teško izabrati najboljeg.

Veliki Blek

Veliki Blek jedan je od starijih likova i prvi se puta pojavio još 1954. i djelo je kreativnog trojca EsseGesse (Giovanni Sinchetto, Dario Guzzon i Pietro Sartoris), a uz Zagora je drugo ime koje će mainstream stripoljupci s ovih prostora istaknuti u razgovoru o omiljenim junacima.

Inače, plavokosi grmalj zove se Yannick Leroc, sin je kraljevskog kartografa, ali rano završava u zatvoru gdje je proveo čak 18 godina života nakon čega bježi i spletom okolnosti završava kao član posade na piratskom brodu kapetana Crnog Oka. No, to je tek početak, a od kapetanske funkcije, preko druženja s plemićima i života s Indijancima, završava među traperima kojima pomaže u borbi protiv Engleza.

Društvo mu prave Roddy i profesor Occultis.

Tex Willer

Tex Willer je glavni lik popularnog talijanskog vesterna koji su stvorili scenarist Gian Luigi Bonelli i ilustrator Aurelio Galleppini, a ako vam djeluje poznato, to je zato što je nastao prema liku američkog glumca Garyja Coopera.

Iako je nastao krajem četrdesetih, tek tijekom šezdesetih postaje najpopularniji strip u Italiji, a i dan danas je najdugovječniji strip u Italiji.

Kao i svi drugi Ameri u talijanskim stripovima i ovaj je bijelac bio indijanski poglavica, a društvo mu prave Kit Carson, Kit Willer i Tiger Jack, a šarolika ekipa “operira” diljem Sjeverne Amerike.

Dylan Dog

Dylan Dog je relativno nov lik. Sredinom osamdesetih stvorio ga je talijanski pisac i novinar Tiziano Sclavi, a nastao je prema glumcu Rupertu Everettu koji ga je “kao” zaigrao u filmu “Cemetery Man” Sclavijevu romanu “Dellamorte Dellamore”, a 2011. pojavio se i film koji ćemo pokušati zaboraviti.

Popularan je otkad se pojavio na tržištu, a radnja prati siromašnog londonskog istraživača noćnih mora koji živi s pomoćnikom Grouchom i rješava neobične slučajeve uz povremenu pomoć bivšeg šefa iz Scotland Yarda, inspektora Blocha.

Corto Maltese

Kapetan i pustolov Corto Maltese djelo je pisca Huga Pratta koji ga je stvorio kao nepopravljivog idealista koji pomaže onima kojima je to najpotrebnije bez obzira na naciju, vjeru, društveni položaj i ideološke razlike.

Na svojim se se putovanjima svijetom susreće s brojnim slavnim povijesnim ličnostima, a interes javnosti zadržao je od kraja šezdesetih pa sve do danas. Prije dvije godine, aukcijska kuća Artcurial objavila je da je u nedjelju postigla “svjetski rekord” prodavši na dražbi djelo sa stripovskim junakom Cortom Malteseom za više od 390 tisuća eura.

Komandant Mark

EsseGesse 1966. objavili su prvi broj stripa o Komandantu Marku u izdanju izdavačke kuće Sergio Bonelli Editore.

Smještena u vrijeme američkog rata za nezavisnost, radnja stripa prati hrabrog komandanta Mark koji predvodi skupinu domoljuba koji se nazivaju Vukovi s Ontarija i vode gerilski rat protiv Engleza.

A ako se pitate gdje su Indijanci, ne očajavajte jer Marka su Indijanci odgojili i naučili ga ratovanju, a društvo mu prave Indijanac Žalosna Sova kojem su Crveni mundiri pobili obitelj i misteriozni i samodopadni Bluff koji sa sobom vuče psa Floka koji prezire Žalosnu sovu.

Martin Mystere

Pisac Alfredo Castelli i crtač Giancarlo Alessandrini početkom osamdesetih stvorili su lik avanturama sklonog povjesničara, arheologa, antropologa, pisca i producenta kojeg možete pronaći i pod imenom Alan Dark ili Marma Manithan Martin.

martin se nakon misteriozne smrti njegovih roditelja počinje baviti proučavanjem neobjašnjivih događaja i povijesnih lokacija, a surađuje s njujorškom policijom, tajnim vladinim agencijama i bilo kime čiji ga slučaj zainteresira. Njegovu ekipu čine neandertalac Java kojeg je pronašao u Mongoliji i djevojka/supruga Diana Lombard.

Nathan Never

Strip su 1991. stvorili Michele Medda, Antonio Serra i Bepi Vigna, a radnja prati specijalnog agenta, tragičnog Nathana Nevera koji je član detektivske agencije Alfa koja je samo jedna od agencija koje se u ne tako dalekoj budućnosti bore protiv kriminala.

Strip se posebno dopao ljubiteljima SF-a, a na Neverovom meniju često se zna naći sve od političkih igara do stravičnih priča. Kroz strip se provlače brojne popkulturne reference jer Never je ljubitelj retra.

Mister No

Bonelli i Ferri 1975. stvorili su lik prekaljenog ratnika, veterana Drugog svjetskog rata koji je obišao sva ratišta i po povratku otkrio da nije u stanju uklopiti se u normalan život.

Želi samo miran život pa odlazi u Južnu Ameriku gdje prevozi turiste. No, nasilje ga prati na svakom koraku.

Inače, i Mister No dio života proveo je kao pripadnik plemena Yanoama i bio je u braku s djevojkom koju je ubio ljubomorni suplemenik.

Strip se održao sve do 2006. kada je objavljen posljednji, 379. broj.

Kapetan Miki

Kapetan Miki pokrenuo je karijeru torinskog trojca EsseGesse jer radi se o jednom od najvećih uspješnica s 500 tisuća prodanih primjeraka tjedno.

Sadržajem je bio namijenjen najmlađim čitateljima i premda se iz današnje perspektive čini kao jedan od stripova koji se nije kvalitetno odupro zubu vremena, kod mnogih je probudio ljubav prema stripu.

Miki je siroče, pridružuje se rendžerima Nevade i već s petnaest godina postaje njihov kapetan, obavlja najteže zadatke, a njegovi su prijatelji pijandure Smuk i Salaso koji mu pomažu unatoč alkoholiziranosti.

Družina od vješala i Maxmagnus

“Maxmagnus” i “Družina od vješala” djelo su autora Alana Forda i premda se nisu održali, vrijedi ih spomenuti jer mnogi su obožavali ove kratkotrajne serijale koji bez ikakve sumnje zaslužuju našu pažnju.

Moglo bi se čak reći da bi Maxmagnus danas bio još bolje prihvaćen jer uz likove među koje ubrajamo debele parazite koji žive na grbači naroda, zlog ministra financija, ulizice i ostali vladajući šljam – priča je aktualna.

Preciznije, radi se o vječno svježoj i univerzalnoj temi jer kao što kaže sirotinja iz Maxmagnusa: “Svirači se mijenjaju, ali muzika ostaje ista”.

Mandrake

Legendarni Lee Falk od malih je nogu bio fasciniran mađioničarima pa nije posebno iznenađenje da je još kao dječak stvorio Mandrakea, mađioničara koji se bori protiv gangstera, zlih znanstvenika, izvanzemaljaca i bića iz drugih dimenzija. Uz sve to, neodoljivo podsjeća na Falka.

Nešto stariji čitatelji vjerojatno su imali prilike upoznati Mandraka, njegovog pomagača Lothara i zaručnicu Nardu, a pronašao je dom i u drugim medijima (radio, filmovi, televiziji i u kazalištu).

A spomenula ga je i Disciplina kičme.

Modesty Blaise

Iako se pojavljuje na profilnoj fotografiji svake desete žene na Facebooku, Modesty Blaise najveću je popularnost doživjela tijekom osamdesetih.

Ona je pametna, ona je seksi i odgovor je Petera O’Donnella i crtača Jima Holdawaya na nedostatak snažnih ženskih likova, a uz sve to, izgledao je savršeno i bio odlično napisan. Nažalost, svi filmovi snimljeni prema predlošku su smeće, ali to ne umanjuje kvalitetu originala.

Strip koji se prvi puta pojavio 1963. i prati snalažljivu junakinju koja se spletom okolnosti nađe na čelu nade koju s vremenom pretvara u međunarodnu organizaciju naziva Network.

Kit Teller

Ljubitelji vesterna vjerojatno su voljeli malog rendžera Kita Tellera kojeg su 1958. stvorili scenarist Andrea Lavezzolo i crtač Francesco Gamba.

Osim što ga nisu odgojili Indijanci, Teller se od ostalih junaka razlikuje i po svojoj naivnosti i činjenice da često izvlači deblji kraj, a mnogi pamte i njegovu ekipu koju čine Frankie Bellevan, Annie Četiri Pištolja, Clarettu, Crnu Munju ili psića Terryja.

Predrag Đurić za Stripovi.com podsjeća da je Mali rendžer izlazio kratko u Dnevnikovoj Zlatnoj seriji, a potom isključivo u Lunovom Magnus Stripu te da je gotovo nemoguće pratiti kronološki redoslijed serije. Brojevi su (na svu sreću uglavnom na početku serijala) izlazili bez ikakvog reda, epizode su rezane i ubacivane kao dodaci drugim stripovima ili kao glavne priče, a neke epizode nismo nikad ni vidjeli.

Mnogima je ostao samo neostvarena želja iz djetinjstva, a onaj ko ga je imao bio je glavni

Mnogima je ostao samo neostvarena želja iz djetinjstva, a onaj ko ga je imao bio je glavni :

Nekada gola i vrela: Sada je baba, a kako je izgledala na spotu koji je zapalio Jugu (VIDEO)

Vesna Zmijanac još u doba stare Juge važila je za seks simbol. Njena ljepota, atraktivnost i nastupi bili su nezaobilazna tema mnogih medija.

Godine 1994. Vesna se pojavila u jako zavodljivom izdanju u spotu za pjesmu ‘Idemo na more’ koju je tada otpjevala sa Rambom Amadeusom.

Pjesma i spot bili su dosta ispred svog vremena kako možete i samo vidjeti:

SFRJ Jugoslavija

Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija (SFRJ) je bivša jugoslovenska država koja je postojala od kraja Drugog svetskog rata, sve dok se nije raspala tokom građanskog rata izmedju 1991 -1995.g. Ona je bila socijalistička država koju su činile teritorije Socijalističkih Republika:

   Slovenija

    Hrvatska

    Bosna i Hercegovina

    Srbija (sa pokrajinama Vojvodina i Kosovo)

    Crna Gora

    Makedonija


Formirana je na konferenciji AVNOJa u Jajcu, (od 29. novembra do 4. decembra 1943.) godine kao naslednica Kraljevine Jugoslavije pod imenom Demokratska Federativna Jugoslavija.

29. novembra 1945. godine menja ime u Federativna Narodna Republika Jugoslavija, dok je 1963. godine konačno promenila ime u Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija. Glavni grad SFRJ bio je Beograd. SFRJ se graničila sa Italijom i Austrijom na severozapadu, Mađarskom i Rumunijom na severu, Bugarskom na istoku i Grčkom i Albanijom na jugu. Zapadni deo republike je izlazio na Jadransko more.

Prvi predsednik posleratne Jugoslavije je bio Ivan Ribar, a predsednik Vlade je bio Josip Broz Tito.  1953. godine, Tito je postao predsednik, a 1974. godine je proglašen za doživotnog predsednika.

Jugoslavija je 1948. izbačena iz Informbiroa zbog nepristajanja da prihvati sovjetsko vođstvo u socijalističkim državama.

Vojne zastave JNA:

Za razliku od ostalih evropskih socijalističkih zemalja, SFRJ nikada nije bila članica Varšavskog ugovora, i održavala je bliske veze sa zapadnim vladama. SFRJ je bila osnivač (1961.g) i jedan od najvažnijih članova Pokreta nesvrstanih. Upravo zbog tog balansa između istoka i zapada, uživala je visoki ugled u svetu.

SFRJ je bila zemlja "samoupravnog socijalizma", sa jednopartijskim delegatskim sistemom predstavljanja, planskom privredom i specifičnim sistemom tzv. radničkog samoupravljanja.

Najznačajnija promena u granicama SFRJ se desila 1954 - Londonski memorandum, a susedna Slobodna Teritorija Trsta ukinuta Osimskim sporazumom1975.g Jugoslovenska Zona B, koja je pokrivala površinu od 515,5 km2, je postala deo SFRJ. Zonu B je već prethodno okupirala Jugoslovenska armija

40 godina službe helikoptera Gazela u jugoslovenskim vazduhoplovstvima

Već 40. godina okosnicu helikopterskih jedinica u vojnom vazduhoplovstvu na ovim prostorima čini francuski laki višenamenski helikopter Gazela. Koristio se i koristi se za izvršavanje velikog broja zadataka, kao helikopter za vezu, transport i prevoz, za sanitet, potom za traganje i spasavanje, izviđanje i protivoklopnu borbu.

HO-42 12612HO-42 12612

Projektovan u francuskoj firmi Sud Aviation, kasnije Aerospatiale, Gazela predstavlja prvi helikopter na svetu sa fenestronom umesto repnog rotora. Nastao je kao potreba francuske armije za lakim osmatračkim helikopterom radi zamene helikoptera tipa Alouette III a da bi novi helikopter bio interesantniji i privlačniji na tržištu, vremenom je dobio više namena. Prvi prototip sa oznakom SA-340 imao je repni rotor preuzet sa helikoptera Alouette II i poleteo je 7. aprila 1967. Iste godine prototp je leteo 307 km/h na zatvorenom kursu od 3 km i tako postavio svetski rekord. Drugi prototip je dobio fenestron i poleteo početkom 1968. Još u ranoj fazi projektovanja Velika Britanija je izrazila interes za ovaj helikopter pa je potpisan ugovor o proizvodnji velikog broja helikoptera u kompaniji Westland. Britanci su proizvodili 65 posto delova trupa i bili zajednički partner u daljem razvoju i unapređivanju helikoptera. U francuskim i britanskim vojnim snagama helikopteri sa oznakama SA-341 i SA-342 koriste se za školovanje pilota, kao helikopter za vezu, za VIP prevoz, eskort jedinica KoV, kao lovac helikoptera, za protivoklopnu borbu i kao izviđač. Licencna proizvodnja je bila organizovana u jugoslovenskoj fabrici SOKO-Mostar i u egipatskoj Arab British Helicopter Company-Helwan. Ukupno je helikopter koristila 41 država u vojnim i civilnim varijantama.

Hi-42 12708 HeraHi-42 12708 Hera

SFRJ

SFRJ je početkom 70-tih godina 20. veka pokazala interesovanje za nabavku ovog helikoptera i 1971. potpisala ugovor za licencnu proizvodnju. To je u početku bila delimična licenca sa kooperacijom da bi se ubrzala proizvodnja i uvođenje u naoružanje.  Prvi od 21 helikoptera je nabavljen u Francuskoj u varijanti SA-341G a stigli su u periodu 1973-1976. Dobili su vojne evidencijske brojeve 12001-12021 ali je kasnije izvršena zamena brojeva (12601-614, 12631-636, 12801). Helikopteri ev. broja 12609-614 su sklopljenu u Jugoslaviji i dobili su domaće fabričke brojeve. Licencna proizvodnja 1978. godine počinje u fabrici SOKO-Mostar dok su motori ’’Astazou IIIB’’ proizvođeni u fabrici ’’21. maj’’ u Rakovici. Prvi jugoslovenski primerak sa ev. brojem 12615 predat je na ispitivanje decembra 1978.

Hs-42 12755Hs-42 12755

Proizvođena je prvobitno varijanta SA-341H, ukupno 94 helikoptera. Remont je osvojen u Vazduhoplovnom zavodu ’’Moma Stanojlović’’ na Batajnici. Jugoslovenske varijante, od kojih su neke posebno razvijane, su nosile oznake HO-42 (helikopter-opšti, 36 helikoptera, ev. brojevi 12609-622, 651-672), Hi-42 HERA (helikopter-izviđač, 21 helikopter, ev. broj 12701-721), Hs-42 (helikopter-sanitetski, 6 helikoptera, ev. broj 12751-756), HN-42M GAMA (helikopter-naoružani, 36 helikoptera, ev. broj 12802-12837). Od 1986. do 1991. SOKO je proizveo 63 dodatna helikoptera varijante SA-342L sa jačim motorom ’’Astazou XIVM’’. Od toga 20 je bilo u varijanti HO-45 (helikopter-osnovni, ev. broj 12870-882 i 12890-896) i 43 HN-45M GAMA (helikopter-naoružani, ev. brojevi 12901-943). Izviđački Hi-42 HERA namenjeni za korekturu artiljerijske vatre, od opreme imaju ugrađen jugoslovenski sistem ’’Hera’’ napravljen na bazi francuske žirostabilisane platforme-nišana APX-334-25 sa laserskim daljinomerom, radio visinomerom, i Dopler navigacijskim sistemom Doppler 80/RNS 252. Ovim sistemom omogućen je precizan let do predviđenih tačaka osmatranja, tačno utvrđivanje pozicije objekata dejstva i predaja podataka artiljerijskim jedinicama.

HN-42M 12820HN-42M 12820

Sve varijante Gazele mogu imati dizalice ’’Breeze’’ (briz) ili ’’Air Equipment’’ nosivosti 136 kg. Tu je takođe i uređaj za nošenje spoljašnjeg tereta gde se na helikopter ugrađuje podvesna brava nosivosti 700 kg. Na sve nenaoružane Gazele mogu se ugraditi i plovci za slučaj nužde prilikom sletanja na vodene površine. Posebno razvijena varijanta GAMA (Gazela-Maljutka) namenjena je za protivoklopnu borbu i za dejstvo po niskoletećim i sporoletećim avionima i helikopterima u vazduhu. Sistem oružija čine žirostabilisani nišan APX-334, kolimatorski nišan, obrtne cevi sa nosačima naoružanja, i sistemi za dejstvo sa protivoklopnim raketama 9M14M ’’Maljutka’’ i sa protivavionskim raketama ’’Strela-2M’’. Pilot GAME upravlja letom rakete Strela-2M dok letač-strelac upravlja žično vođenim protivoklopim raketama ’’Maljutka’’ dometa do 3 km probojnosti 400 mm homogenog čeličnog oklopa. Početkom devedesetih godina na Gazeli je ispitivan i nosač sa mitraljezom Browning Mk II 7,7 mm i sedmocevni lanserom NRZ LLU-007 ali modifikacija nije zaživela. Takođe ispitivani su i lanseri mamaca sa mamcima IC-3 i IC-4 zatim naočare za noćno letenje i prijemnik satelitske navigacije.

Vojni aerodromi – ponos bivše Jugoslavije: Tajne podzemnog svijeta

Po riječima stručnjaka, jedini aerodrom koji se mogao porediti sa Željavom, iako dosta manji, je Slatina kraj Prištine, sa radarskim centrom na planini Goleš. Izdržao je bombardovanje najtežim američkim projektilima 1999. bez većih oštećenja

Jugoslavija je imala četrdesetak objekata strateške namjene, među kojima i nekoliko podzemnih aerodroma koji su bili najveća vojna tajna. O njima se u javnosti do danas ispredaju fantastične priče, a posebno su atraktivni bili aerodromi Željava kod Bihaća i Slatina kod Prištine, uz podzemni vojni objekat Šipčanik kod Titograda. Ekonomisti tvrde da je za njih potrošenoblizu devedeset milijardi dolara, a samo u Željavu četiri i po milijarde, koliko bi koštao autoput kroz cijelu Jugoslaviju. Bili su locirani u svim jugoslovenskim republikama.

„Sve vojne aerodrome u bivšoj Jugoslaviji poznajem dobro. Na svaki sam slijetao više puta i bio u njihovim objektima. Prvi nivo od tri nivoa zaštite bili su aerodromi Željava kod Bihaća i Slatina pored Prištine. Njih karakteriše to da su rađeni zajedno sa vanjskom infrastrukturom kao odgovor na doktrine iz vremena hladnog rata – strategiju ograničenog suvereniteta i strategiju ograničenog nuklearnog rata", objašnjava za Monitor Blagoje Grahovac, general avijacije u penziji i analitičar geopolitike.

AERODROM ŽELJAVA MEĐU NAJVEĆIM U EVROPI

Aerodrom Željava bio je najveći podzemni aerodrom u Jugoslaviji i među najvećim u Evropi. Tehnički i tehnološki bio je obezbijeđen od snažnih nuklearnih udara. Četiri velika ulaza zatvarala su čelična vrata debljine jedan metar. Vrata su težila 100 tona i hermetički su zatvarala galerije da izdrže direktan pogodak nuklearnog projektila. Prostorije u unutrašnjosti kompleksa bile su povezane sa 56 teških pancirnih vrata.

„Bio je neosvojiv i za dva uzvratna udara. Prva vrata mogla su izdržati nuklearni udar od dvadeset kilotona, a zbog lomljenja udarnog talasa druga vrata, iste otpornosti, mogla su izdržati udar od sto kilotona, a treća udar od čak petsto kilotona", kaže Grahovac.

Željava je sve do 1992. godine bila najmoćnija vojna baza u tadašnjoj SFRJ, a i u Evropi. Za njenu gradnju korišćen je model iz Švedske, koja je tada bila najpoznatija država po gradnji podzemnih aerodroma. Lociran je na granici BiH i Hrvatske, u podnožju planine Plješevice. Građen je od 1959. do 1968. godine, kada je ubrzano otvoren, zbog sovjetske invazije na Čehoslovačku.

Građen je vizionarski - za 21. vijek. Cio kompleks su gradila isključivo domaća preduzeća. Taktičko-tehničke osobine bile su impresivne. Tri podzemne galerije za smještaj 58 aviona, a po nezvaničnim izvorima moglo se smjestiti 80, pa čak i do 120 aviona MIG-21. Letenje sa tog aerodroma bio je veliki izazov za svakog pilota.

„Unutra je bilo obezbijeđeno sve za normalno funkcionisanje potpuno autonomno od spoljnog svijeta - vazduh, hrana, pogonska i ubojna sredstva, zdrastvena zaštita, a imao je čak i mrtvačnicu. Sve je bilo urađeno humano, a ne tako da bi čovjeku taj ambijent postao neizdrživ. Nije to bila raskoš, već je sve bilo spakovano tako da čovjek nikad nije bio sam što se tiče komunikacije, nego je uvijek mogao razmijeniti i pozitivnu i negativnu energiju sa nekim drugim. To je bio fenomen tih objekata", opisuje unutrašnjost Željave Blagoje Grahovac.

U medijima su piloti ranije svjedočili da se unutra nalazio veliki restoran koji je odjednom mogao da primi 1000 ljudi, oko 200 pilota i 500 mehaničara, kao i goste. 

Samo je Josip Broz Tito smio da fotografiše njegovu unutrašnjost. U njega se ulazilo sa propusnicom, koja je imala crvenu dijagonalnu traku.

„Borbena upotreba tog objekta takođe je bila fenomenalno riješena. Ispod planine izlijeće avion i za njim se zatvara sistem vrata tako da se kako avion odmiče samo kroz jedna vrata mogao pomiješati vazduh sa vazduhom iz okoline, ali su ga munjevito eleminisali vrlo jaki prečistači. Aerodrom je imao tri piste za polijetanje i slijetanje. Vani su bili i radari bez posade, a davali su signal komandi, koja se takođe nalazila pod zemljom", kaže Grahovac.

Aerodrom je imao moćne elektronske oči i uši - sedam radara koji su koštali svaki po 12 miliona dolara, a sistem za navođenje je koštao 50 miliona dolara i bio najskuplji sistem u JNA. Britanskim radarima S-613, dometa većeg od 400 kilometara, nadgledana je gotovo cijela teritorija Italije, Austrije i dobar dio Mađarske.

Krajem 1992. bivša JNA je prije povlačenja minirala i onesposobila Željavu sa, kako se tvrdi, 56 tona eksploziva. Onda je i zub vremena učinio svoje. Danas su tamo ruševine.

Po riječima stručnjaka, jedini aerodrom koji se mogao porediti sa Željavom, iako dosta manji, je Slatina kraj Prištine, sa radarskim centrom na planini Goleš. Izdržao je bombardovanje najtežim američkim projektilima 1999. bez većih oštećenja.

„Željeva je mogla da primi tri eskadrile i svu logistiku koja je obezbjeđivala krug od trideset kilometara, a prištinski dvije eskadrile", kaže Grahovac.

Pored ova dva aerodroma - prve linije odbrane, drugi nivo zaštite bili su aerodromi takođe sa podzemnim galerijama i uslovima za zaštitu od nuklearnog udara.

„Drugi nivo bile su podzemne galerije u Podgorici, Mostaru i Splitu, ali sa manjom autonomijom vazduha, vode i hrane. Na primjer, u njima nije bilo uslova za pripremanje hrane nego se nosila suva hrana", objašnjava Grahovac.

Pored aerodroma u Bihaću i Prištini, aviobaza u Šipčaniku bila je jedina u bivšoj Jugoslaviji iz koje su avioni polijetali bukvalno iz tunela izgrađenog usred brda.

Kada je NATO 27. аprilа 1999. u tri nаvrаtа bombаrdovаo аerodrom Golubovci, posebno mu je bio interesantan podzemni objekаt аerodromа u Šipčаniku.

,,Tada se u njemu nаlаzilo 26 аvionа rаznih tipovа, među kojimа i svih sedаm аvionа G-4 super Galeb iz аkro-grupe Leteće zvijezde. Svi su izgoreli, kada su avioni NATO-a probili rupu na gornjem sloju zemlje i kamena specijalnim bombama za izazivanje tektonskih poremećaja", sjeća se Grahovac.

Treći nivo zaštite bila su armirano-betonska skloništa za avione i ljudstvo. Imali su ih svi aerodromi. Svaki avion imao je svoje armirano-betonsko sklonište.

Primjer grandioznog podzemnog odbrambenog projekta SFRJ predstavlja i lavirint uklesan u stijene ostrva Visa duži od 70 kilometara, u kome je 45 dana moglo u potpunoj izolaciji da boravi više od 5.000 vojnika. Danas je potpuno napušten.

ODBRANA OD VARŠAVSKOG PAKTA

Objašnjavajući razloge zbog kojih je Jugoslavija gradila skupe podzemne vojne aerodrome i druge objekte Blagoje Grahovac za Monitor kaže:

,,Podloga za priču o podzemnim aerodromima u suštini se nalazi u doktrinama koje su važile u vrijeme hladnog rata. Dakle, poslije formiranja Varšavskog ugovora 1955. godine, pa nadalje. U razradi tih doktirna posebnu važnost imala je vojna intervencija zemalja Varšavskog ugovora 1968. godine u Čehoslovačkoj. Zbog doktrine ograničenog suvereniteta, koja je važila u Varšavskom ugovoru, nijedna država, koja je mogla biti potencijalna žrtva takve doktrine, nije mogla ostati mirna, ravnodušna. Postojala je i doktrina isturene odbrane - nestabilno stanje držati što dalje od granica Sovjetskog Saveza kako bi se sačuvao tzv. idilični mir unutar SSSR-a. Tu doktrinu Rusija nije napustila ni do danas. U Varšavskom ugovoru postojala je i doktrina ograničenog nuklearnog rata, koju Sovjetski Savez takođe nikada nije napustio". 

Varšavski pakt ili Varšavski ugovor bio je vojni savez država istočnog bloka, koje su ga organizovale kao odgovor na stvaranje Sjevernoatlantskog pakta na Zapadu 1949. godine. Varšavski ugovor je sastavio Nikita Hruščov 1955. i potpisan je u Varšavi. Sve komunističke države Evrope bile su potpisnice, osim SFRJ. Članice pakta su se obavezale da će jedna drugu potpomagati ukoliko ijedna bude napadnuta. Samo godinu kasnije ugovor je prekršen prilikom sovjetske invazije na Mađarsku.

„Zbog navedenih strategije Varšavskog ugovora, druge države morale su se pripremati za odbranu. Jugoslavija je za to gradila posebne objekte za smještaj borbene tehnike. Pošto je ograničeni nuklearni rat bio sastavni dio strategije oružane borbe Varšavskog ugovora zbog toga su idejna rješenja za uređenje teritorije i infrastrukture tražena i nalažena na Zapadu. Za to se malo zna. Posmatrano sa današnje distance izgradnja podzemnih aerodroma može izgledati nerealna i neracionalna. Međutim, u vremenu hladnog rata, kada se gubitak suvereniteta i teritorije mogao desiti u trenutku, to je bio razuman potez", kaže Grahovac.

U svom dugogodišnjem vojničkom životu - u avijaciji koja je uvijek bila u prvom ešalonu odbrane, Grahovac je tri puta doživio povišene mjere borbene gotovosti, koje su prvocirale situacije sa Zapada.

„To se prvenstveno odnosi na Osimske sporazume oko tršćanske krize, ali nikad to nije bilo jakog intenziteta. No, kad je riječ o procjenama ugrožavanja sa Istoka - mjere povišene borbene gotovosti bile su nužne u više navrata. Ne treba zaboraviti da je Kominterna još 1925. godine izdala rezoluciju u kojoj se kaže da je Jugoslavija versajska tvorevina i da je treba rasturiti. Za tu rezoluciju malo ko zna. Čak je i Komunistička partija Jugoslavije dobila tu rezoluciju i zadatak da rasturi Jugoslaviju. Takođe treba podsjetiti da niko tako nije osudio sovjetsku invaziju na Čehoslovačku kao Jugoslavija i Josip Broz Tito. Tada je i Jugoslaviji prijetio izuzetno veliki rizik od agresije na njenu teritoriju. Zato je u Jugoslaviji izvršena mobilizacija vrlo visokog stepena. Tada je imala preko milion ljudi pod oružjem, spremnih da se soprotstave invaziji u septembru 1968. godine. Predsjednik SSSR-a Leonid Brežnjev tada je izgovorio pakosnu prijetnju: 'Pustićemo Jugoslaviju još deset do petnaest godina da se sama muči, a onda će ona samoj sebi doći glave!' Nikada od 1925. godine NKVD taj zadatak nije stavio van snage, kao ni kasnije KGB, a to traje i danas", tvrdi Grahovac.

M84 Nora

Jugoslovenska top-haubica M84 Nora razvijena je početkom osamdesetih godina u Vojno-tehničkom institutu, a u naoružanje JNA je uvedena 1984. godine.

Nora je projektovana na osnovu ruskog vučnog topa D-20, ali sa potpuno novom cevi dužine 39 kalibara. Za oruđe je razvijena i nova familija municije 152 mm, mada je moguće koristiti i municiju ruske proizvodnje. Maksimalni domet standardnog razornog projektila je 23990 m, a projektil M84 sa generatorom gasa ima domet 28000 m. Energija trzanja se u velikoj meri absorbuje uz pomoć dvokomorne gasne kočnice na ustima cevi i protivtrzajućeg sistema sa hidrauličnom kočnicom. Nora je proizvođena i u verziji sa poluautomatskim vertikalno klinastim zatvaračem (verzija B1) i varijanti sa poluautomatskim potiskivačem projektila u komoru cevi (verzija B2). Lafet je sličan kao kod ruskog oruđa D-20. Na zemlju se oslanja preko dva kraka i hidraulične dizalice i obezbeđuje oruđu veliko polje dejstva (50° po elevaciji, -5° do +63° po pravcu). Primenjen je sistem torzinog oslanjanja i pneumatici dimenzija 12x20.

Top-haubicu Nora vuče kamion 6x6 FAP 2026. Razvijena je i samohodna varijanta Nora-B (oruđe postavljeno na platformu kamiona) i samopokretna varijanta Nora-C, ali ove verzije nisu uvedene u serijsku proizvodnju.

Po svim svojim karakteristikama Nora znatno prevazilazi top D-20 i na nivou je američke haubice 155 mm M198. U vreme kada je uvedena u naoružanje predstavljala je jedno od najefikasnijih klasičnih artiljerijskih oruđa u svetu.

TAKTIČKO-TEHNIČKE KARAKTERISTIKE

Kalibar: 152 mm

Dužina cevi: L 39

Masa oruđa na vatrenom položaju: 7080 kg

Dužina u marševskom položaju: 11,21 m

Širina u marševskom položaju: 2,415 m

Visina u marševskom položaju: 2,16 m

Dužina u borbenom položaju: 9,67 m

Širina u borbenom položaju: 5,73 m

Klirens: 0,37 m

Maksimalna brzina gađanja: 6 met/min

Maksimalni domet: 28000 m

Početna brzina projektila: 810 m/s

Maksimalan pritisak barutnih gasova: 2950 bara

Maksimalna brzina tegljenja oruđa: 70 km/h